Rau Giấp cá (Dấp cá) Cây rau, cây cảnh và cây thuốc ? – Trần Minh Quân

Trần Minh Quân

“Trấu vàng nhỏ lá, rau giấp cá nhai dòn

Khéo khen phụ mẫu, sinh em mặt tròn dễ thương “

(Ca dao)

Rau Giấp cá

Từ phương xa, Bà Chả Quế, một thân hữu gửi cho TMQ một loạt 12 bức hình chụp.. rau Diếp cá trên đường đi dạo giữa Thành phố Bruxelles. Bà GL Nam kỳ, tuy mang tên món Chả Bắc Kỳ này .. vẫn mê và nhớ hương vị Diếp cá quê hương!

   TMQ xin gửi bài này tặng Chả Quế cùng các Nàng Gia Long.

   (Bà Chả quế viết tên cây là Diếp cá, còn nhiều cách viết khác và tên khác như  Giếp cá; Dấp cá, Giấp cá, lá giấp.. TMQ xin chọn chữ Giấp cá cho bài viết này..)

  • Vài hàng về đặc tính cây cỏ:
  • Về tên cây?

Tên khoa học : Houttuynia cordata thuộc họ Saururaceae.

 (Tên để kỷ niệm Nhà thực vật học người Hòa lan Martin Houttuyn (172–1994); Cordata = lá hình trái tim).

Tên Anh ngữ : Fish mint, fish leaf, rainbow plant; chameleon plant; heart leaf; chinese lizard tail..

PhápPoivre de Chine, Herbe à poivre.

Đông Nam Á: Thái, Lào (phak khav thong); Ấn độ  (jamyr-doh).

Nhật: dokudami; Hàn: eoseongcho.

   Giấp cá có nguồn gốc tại Đông-Nam Á châu, cũng mọc rộng rãi tại các vùng Himalaya Ấn độ,  Bhutan, Nepal, qua phía Tàu, Taiwan và cả Nhật (trên đảo Ryukyu)..

Trồng và mọc hoang tại Hoa Kỳ, Úc và Âu châu..   

 Rau Giấp cá mọc hoang

  • Mô tả cây:

   Xin trích đoạn mô tả cây của Sách “Cây thuốc và Động vật làm thuốc ở Việt Nam’ Tập 1, trang 672 (Viện Dược liệu Việt Nam).

“..Cây thảo, sống lâu năm, cao 20-40cm.Thân ngầm mọc bò ngang trong đất, màu trắng, hơi có lông, bén rễ ở các mấu. Thân đứng nhẵn, màu lục hoặc tím đỏ. Lá mọc so le, hình tim. đầu nhọn, mặt trên màu lục, mặt dưới màu tím, hơi có lông dọc theo gân lá của cả hai mặt, có 7 gân chính; cuống lá dài, có bẹ, lá kèm có lông ở mép..

  Cụm hoa mọc ở ngọn thân thành bông dài 2 – 2.5cm, mang nhiều hoa nhỏ màu vàng nhạt; tổng bao gồm 4 lá bắc màu trắng trông như một chiếc hoa riêng lẻ; Hoa không có bao hoa, có 3 nhị..

  Quả nang, mở ở đỉnh; Hạt nhẵn, hình trái xoan..”

 Hoa cây giấp cá

Lá cây giấp cá

Rễ cây giấp cá

Quả giấp cá

  • Giấp cá : cây cảnh

    Giấp cá, tại Hoa Kỳ, không được xếp vào.. cây cảnh, khuyến cáo không nên trồng để phủ đất (ngăn cỏ = ground cover), vì cây lan rất mạnh và khó tận diệt (invasive). Chỉ nên trồng trong chậu.

  Tuy tên chung là Houttuynia cordata, nhưng có những ‘chủng trồng = cultivars’ đáng chú ý như

  • Chameleon : chủng thông dụng nhất tại Bắc Mỹ, đẹp vì lá nhiều màu.

có những chủng phụ  như: Tri-color; Court Jester và Variegata (Rainbow)..

  • Tri-color như tên gọi, lá hình tim màu lục sẫm có những ‘vệt‘ gồm ba màu kem, hồng và đỏ chồi hoa mang hoa nhỏ màu trắng, trổ vào giữa đến cuối xuân..
Image en ligne
Image en ligne

Tri-color

  • Variegata:  Lá có nhiều vệt màu hơn gồm đỏ, màu đồng, kem, và vàng .. màu nơi mép lá không theo một tiêu chuẩn nhất định.. Màu lá thay đổi tùy ánh sáng: khi trồng tại vùng bóng mát: lá nhiều màu xanh hơn .. khi trồng ngoài nắng, lá nhiều màu vàng.. Variegata rất được ưa chuộng tại Âu châu, lá có thoảng  mùi chanh (?)
Image en ligne

  Variegata

  • Court Jester còn gọi là Swamp pepper (Úc), chủng thích hợp trồng nơi ven hồ nước, phổ biến tại Úc.. Lá nhiều màu tương tự ‘Variegata’.
Image en ligne
Image en ligne

Court Jester – Swamp pepper

  • Flore Pleno: chủng có nhiều hoa nhỏ, màu trắng; lá toàn màu xanh lục (giống rau giấp Việt Nam. lá thoảng mùi chanh (?)

Giấp cá cây thuốc

Giấp cá hầu như không được dùng trong Dược học Tây phương, nhưng khá quen thuộc với dược học Tàu, Việt, Nhật và Ấn độ.

  • Giấp cá trong Thuốc Tàu :

Giấp cá hay Ngư tinh thảo được ghi trong Danh -Y Biệt lục, với tên Tập thái, xếp vào loại các cây thuốc ‘không quan trọng.

  Lý thời Trân (Li Shizhen 1518-1593), trong Bản thảo Cương mục =  Bencao Gangmu) , ghi tên Ngư tinh thảo, do cây có mùi tanh của cá.

   Dược học cổ truyền Tàu (Traditional Chinese Medicine)  dùng lá làm dược liệu, cho rằng: Giấp cá có vị đắng, tính ôn, tác động vào kinh-mạch thuộc Đại tràng và Phế.

Giấp cá có các tác dụng:

  • Giải nhiệt và giải độc, giúp giảm sưng và trị ung nhọt nơi phổi. Y lý Tàu giải thích “ung nhọt nơi phổi do Hỏa vượng tại Phế gây đờm đặc màu vàng xanh, ho ra máu.
  • Giải độc trị ung nhọt ngoài da.
  • Giúp thông thoát Khí ứ đọng, thông thoát đường tiểu; Tán khí ứ trong ruột..

   (Theo “Chinese Herbal Medicine Materia Medica” ( Bensky & Gamble) trang 93-94)

  • Giấp cá trong thuốc Ấn – Ayurvedic:

Dược học Ayurvedic gọi Giấp cá là Mehaylaya, dùng lá và rễ trị các bệnh khác nhau :

  • Lá dùng trị các chứng đau bao tử, kiết lỵ, thổ tả, nhọt lở ngoài da, bệnh trĩ, lậu mủ và thanh lọc máu.
  • Rễ dùng làm thuốc sắc, lợi tiểu.
Image en ligne

Rễ  cây giấp cá

  • Giấp cá trong Dược học Kampo (Nhật).

 Y học dân gian Nhật (Kampo) gọi Giấp cá là Dokudami (cây giải ngộ độc vì ăn cá); Dân quê có tên gọi lạ hơn keruppa (Ếch-nhái?) vì tin rằng ếch khi gần chết, nhai lá giấp cá sẽ.. sống dậy! và cũng có thể là do  lá có mùi tanh của ếch nhái..

  Dược học ‘chính quy’ Nhật, dùng là giấp cá pha chế thành thuốc chích dùng trị bệnh trĩ, ghi trong Chế Dược thư, dùng liều 10-15g nước sắc, mỗi ngày..

   Món uống dokudami cha = trà nấu bằng lá giấp cá phơi khô, uống như thuốc xổ độc, thanh lọc chất độc trong cơ thể.

  • Giấp cá : thuốc Dân gian Việt Nam

Trong dân gian Việt Nam, rau giấp cá được dùng trị nhiều bệnh thông thường như :

  • Thanh mát, giải nhiệt dưới dạng nước uống xay từ lá, lợi tiểu.
  • Trị mụn nhọt : lá giã nát (1–12g) đắp lên chỗ nhọt.
  • Trị bệnh trĩ : ăn lá sống, lá giã nát đắp búi trĩ, hòa trong nước ngâm hậu môn..
  • Uống nước sắc loãng giúp nhuận trường, trị táo bón, giúp bền chắc mạch máu..
  • Điều hoà kinh nguyệt.
Image en ligne
Image en ligne
Image en ligne

Lá giã nát

Image en ligne
                                               Trị mụn bằng rau giấp cá    

Giấp cá trong Y dược.. ngày nay

   Dựa theo kinh nghiệm dân gian, Dược học ngày nay có nhiều nghiên cứu về tác dụng trị liệu của rau Giấp cá. Đa số được thực hiện tại Tàu, Nhật và gần đây nhất là tại Đức và Mỹ. Giấp cá được ghi chính thức như là vị thuốc trongcác Chế Dược thư Nhật và Tàu

 Thành phần hóa học : 

Giấp cá có chứa :

  • Các tinh dầu: Decanoyl-acetaldehyde (chất tạo mùi tanh của lá); lauric aldehyde (loại n-dodecanal); methyl-n-nonyl ketone- capric aldehyde; 3-keto-decanal..

(khoảng trên 50 chất đã được xác định, và quan trọng nhất là  các ‘methyl-nonyl ketone chiếm đến 40%; bornyl acetate khoảng 8% và beta-myrcene 15%..)

    (https://www.jstage.jst.go.jp/article/cpb/54/7/54_7_936/_article

  • Flavonoids: quercitrin; iso-quercutrin; quercetrin; rutin..
  • Polysaccharides.
  • Muối khoáng: Potassium và Calcium.
  • Alkaloids phức tạp:  Cordarine, Hyperin..

Dược tính và Thử nghiệm:

1- Hoạt tính trên Hệ Hô hấp:

Một thử nghiệm khá thú vị, phối hợp dược lực của dịch chiết từ lá Dấp cá và Châm cứu trên tác dụng trị Ho:

  • Dịch chiết  được chích qua màng phúc mô thỏ: có tác dụng làm giảm ho, nhưng không giúp long đờm và không làm giãn khí quản.
  • Cơn ho giảm rất nhanh khi chích nước chiết trực tiếp vào các huyệtchâm cứu L1-11 (huyệt Khúc Trì =Qu chi) và M-BW-1 (huyệt Định Chuẩn = Ding-chuan); đặc biệt hơn là úp cốc giác hơi tại các huyệt Thận du (Shen-zhu hay GV-12) và Cao hoàng (Gao-huang hay B43).. cũng làm ngưng ho..

      Nước sắc từ lá Dấp cá, khá hữu hiệu để dùng trị các trường hợp ho kinh niên do hút thuốc..

2- Giúp lợi tiểu :

    Nước sắc từ lá giúp lợi tiểu do các flavonoids quercitrin, isoquercitrin và potassium. Thử nghiệm dùng nước chiết lá Diếp cá ngâm hay đắp trên chân ếch, thận cóc: các vi mạch máu giãn nở, gia tăng sự lưu thông của máu và tạo sự tăng bài tiết nước tiểu.. Isoquercitrin có tác dụng làm tăng sự bền chắc của mạch máu..

Người bệnh huyết áp cao nên ăn thêm Dấp cá để giúp lợi tiểu, hạ huyết áp và giứp tăng sư bền chắc cho mạch máu..

3- Khả năng diệt vi khuẩn, sát trùng

Nghiên cứu tại ĐH Bắc Kinh: Nước chiết từ lá và rễ có các hoạt tính kháng nhiều vi khuẩn như Streptococcus pneumoniae (vi khuẩn gây sưng phổi); Staphylococcus aureus (vi khuẩn gây trứng cá, mụn nhọt), Shigella spp., Salmonella ; E. coli (các vi khuẩn gây nhiễm đường ruột, tiêu chảy..)

    Tinh dầu chiết xuất từ cây có methyl n-nonyl ketone, lauryl aldehyde và capril aldehyde diệt được các Siêu vi: herpes simplex; cúm và HIV khi thử trong ống nghiệm.  

Hoạt chất norcepharadione B từ thân cũng trị được Herpes; Quercetin-3-rhamnoside có tác động trên siêu vi cúm (thử in vitro).

4– Hoạt tính trên tế bào ung thư

  Một số hoạt chất ly trích từ Giấp cá có tác dụng diệt một số tế bào ung thư khi thử trong ống nghiệm:

  • Tế bào ung thư ruột (người) lọai human colon adenocarcinoma (HT-39).
  • Các alkaloids aristolactam B, A ; piperolactam A; norcepharadione B..có những hoạt tính diệt bào khi thử trên các tế bào ung thư phổi loại human lung adenocarcinoma epithelial (A-549); ung thư buồng trứng loại human ovary adenocarcinoma (SK-OV-3); ung thư da human skin melanoma (SK-MEL-2)..

5- Khả năng chống sưng:

Hoạt tính chống sưng có thể do các flavonoids, các polyphenols và các tinh dầu trong cây..

      Các nghiên cứu và  thử nghiệm tại ĐH Dusseldorf (1991-95) ghi nhận các hoạt chất trong lá giấp cá ngăn chặn các diễn tiến sưng-viêm do ức chế hoạt động của cyclo oxygenase, ngăn sự tổng hợp prostaglandines.

Xin đọc các chi tiết trong bài ; “ A current update on the phytopharmacological aspects of Houttuynia cordata” (Pharmacognosy Review Số Jan-Jun 2014)

https://www.ncbi.nlm.gov/pmc/articles/PMC3931198/

                                                   Giấp cá , cây rau và món ăn

Giấp cá là một cây rau quen thuộc tại Việt Nam và cũng được dùng tại nhiều quốc gia Á Đông khác như Ấn độ, Thái Lan.. Các nhà nghiên cứu ẩm thực Âu Mỹ cũng có những nhận định về Rau giấp cá sau khi nếm  qua các món ăn Việt Nam..

   Tác giả Ernest Small trong “Top 100 Exotic Food Plants”, Chương Vietnamese Herbs (trang 581-593) chọn 4 cây tiêu biểu Rau om, rau ram, Vap ca và Vietnamese balm (Kinh giới)..

  • Về ‘Vap ca’ (tác giả dùng chữ V), còn chữ Giấp thì cho là gốc từ tiếng Campuchia ?. Ông phân biệt 2 “taxon” (chemotypes) giấp cá Nhật và Tàu có mùi vị khác nhau : loại Nhật có mùi vị cam + gừng và thêm ngò = cilantro; loại Tàu mùi vị thịt sống, tanh mùi cá.. Cả hai đều được trồng tại Texas (Hoa Kỳ)? Các món ăn Tây Phương không dùng giấp cá..

1- Rau giấp cá tại Việt Nam :

  Tại Việt Nam, giấp cá không thông dụng tại miền Bắc; miền Nam dùng như rau sống ăn kèm thêm trong các món thịt nướng, bún chả giò, gỏi cuốn, bì cuốn.

   (Người Việt cũng không đồng thuận về vị thơm hay tanh của rau giấp cá)

  • Rau giấp cá trộn trong các món gỏi (có thể gỏi dưa leo, cà rốt, đậu phộng ..gỏi thêm thịt heo..)
  • Nước ép rau giấp cá cùng các trái cây khác..
  • Nấu cháo (gà) có thêm giấp cá..
  • Ăn như rau sống trong món bánh xèo,  các món bánh tráng cuốn chấm nước mắm.
Image en ligne
Image en ligne

  Nước ép rau giấp cá                              Cháo (gà) có thêm giấp cá

Image en ligneImage en ligne
                       Các món gỏi giấp cá 
Image en ligneImage en ligne
Rau giấp cá ăn ghém

2- Giấp cá.. rau Tàu?

Giấp cá không phải là món rau ‘thơm’ trong các món Tàu, ít thông dụng.

 Tên rau thường gọi là Ngư tinh thảo (Yu-xing-cao), rau có mùi cá.

 Rễ Giấp cá, có tên Chiết-nhĩ căn (Zhé’ er-gen) vị tiêu nhẹ, được dùng trong các món ăn vùng Tây-Nam Tàu như Quế châu, Tứ Xuyên, Vân Nam.. Quế châu có món “Rau giấp chiên thịt heo phơi khô ‘(trư lạp); thêm vào cơm chiên, vào mì xào. Đậu hũ nướng chấm nước tương.. ăn kèm lá giấp?

3- Giấp cá .. rau Ấn Độ:

   Tại Vùng Đông-Bắc Ấn Độ, giấp cá dùng trộn trong các rau salad, salsas nay nấu chung với các rau khác, bày thêm trên món ăn. Rễ và thân non xay nát làm chutney (dạng nhão) trộn với thịt hay cá khô, ớt và me.. Trộn trong các món cà-ri.

Image en ligne   Image en ligne
                                                                                              ‘Eromba’

Vùng Meghalaya, gọi cây là jamyrdoh, ăn như salad hoặc nấu chung với các rau khác; Vùng Manipur , cây tên là toning kok, bày trên các món địa phương ‘eromba’(món ăn có cá khô, hay lên men, như một loại mắm (cá Ngari), nấu chung với nhiều loại rau khác nhau) hay món  ‘shinju’ (gỏi rau trộn, ăn chung với mắm cá ngari))Vùng Gao, giấp cá là matcha-duri, lá ăn sống như salad, giả nghiền nát ăn cùng cá khô, me, ớt và chutney..Tại Assam, nấu với cà-ri cá..

  • Giấp cá làm Mỹ phẩm 

      Giấp cá đã được chứng minh là có nhiều tác dụng tốt cho da, nhiều thử nghiệm khoa học tại Hàn, Nhật và cả tại Việt Nam đã ghi nhận những tác dụng:

  • Nuôi dưỡng da, chống oxy hóa, chống lão hóa các tế bào da, bảo vệ da chống tác hại của tia UV nhờ các flavonoids loại polyphenol.
  • Tạo độ ẩm cho da (humectant) nhờ các polysaccharides (gồm các galacturonic acid, glucuronic acid..), giúp giữ khả năng đàn hồi cho da.
  • Giảm mụn cám, ngừa mụn mủ trên mặt do khả năng sát trùng..

Xin đọc thêm tại :

https://pobmed.ncbi.nlm.nih.gov/25816564/

   Công nghiệp Mỹ phẩm Nhật và Hàn có quảng cáo các ‘mỹ phẩm’ từ giấp cá, dưới tên Houttuynia Cordata Extract  cho là có các công dụng “trị mụn.giúp chống oxy-hóa cho làn da, dưỡng da..” thích hợp với người da có nhiều mụn cám..

   Mỹ phẩm dùng tên Heartleaf trên nhãn để thay cho Houttuynia cordata..

Một số các loại kem, mặt nạ, serum, sữa dưỡng da, pad tẩy tế bào.. cũng dùng extract giấp cá trong công thức với tỷ lệ 1-2%..

     Vài mỹ phẩm có Giấp cá trên thị trường:

1- Viên trị mụn DHC Kiwi Seed & Dokudami (dùng các chất trích từ hạt kiwi và giấp cá) của Công ty DHC-Nhật.

2- Pore Clean Toner, của Công ty Mamonde, dùng giấp cá như giúp ngừa mụn..

3- Soothing Toner: Heartleaf 77% (Hearleaf là tên của Giấp cá). Công ty Anua pha trộn thêm ‘roman chamomile’, giúp ‘làm sạch lỗ chân lông.

Viên trị mụn DHC Kiwi Seed & Dokudami

Mamonde –  Pore Clean Toner

                                                          Trần Minh Quân  5/2022

Nguồn: Cảm ơn Mr. TL chuyển bài.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s